België 1917: De Derde Slag om Ieper

Ieper, een wandeling door Ieper

Sint-Maartenskathedraal Vandenpeerboomplein

Sint-Maartens kathedraal, Ieper. [DVA]

Zuilen bij de ingang van de kruisgang van Sint-Maartenskathedraal, Ieper, september 1917. [AWM E03034]

Gebroken steenhouwwerk van de oude Sint-Maartenskathedraal, voor de vernieling tijdens de Eerste Wereldoorlog, in het ‘lapidarium’ naast de huidige kathedraal. [DVA]

Download een PDF kaart van de wandeling door Ieper

De overblijfselen van de gebombardeeerde ruïnes van de Sint-Maartenskathedraal van de Eerste Wereldoorlog kunnen bekeken worden in wat nu het ‘lapidarium’, plaats van stenen, genoemd wordt naast de herbouwde kathedraal aan het Vandenpeerboomplein. Hier liggen grote stukken steenhouwwerk, enkele met hun originele decoratieve elementen, als een fysieke herinnering aan de vernieling van wat de historicus van Ieper, Vernon de Deyne, kort na 1918 beschreef als ‘één van de bekendste religieuze monumenten van deze periode’. In 1254 werd begonnen met de bouw van de Sint-Maartenskathedraal die twee eeuwen later voltooid werd. Tijdens de oorlog keek kapitein James Dunn van de koninklijke fuseliers van Wales toe, terwijl plaatselijke bewoners iets aan de ruïnes probeerden te verdienen:

Langdurig zoeken naar een krulversiering of een dergelijk ornament tussen gevallen steenhouwwerk van de kathedraal was vergeefs … Een groep van de Belgische troepen, die er met een hamer en beitel heengestuurd was om een bel te redden, boden scherven te koop aan. Ik zag geen kopers.

Kapitein J C Dunn, The War the Infantry Knew 1914–1919, originele editie 1938, Abacus, 1998, blz.411

‘Lapidarium’, Sint-Maartenskathedraal, Ieper.

Interieur van het schip, Sint-Maartenskathedraal Ieper. [DVA]

De vernieling van de Sint-Maartenskathedraal werd uitgebreid in de Australische kranten vermeld en voor propaganda gebruikt. Een onderschrift bij een grote foto van de vernielde kathedraal in de Sydney Mail van 5 mei 1915 luidde:

De resten van het schip van de kathedraal – alleen de kale muren van het prachtige schip van de kathedraal van Ieper staan nog overeind. De ruïnes blijven een schandelijke getuigenis van het kleingeestige beleid van ’afschrikking’ en wraak van Duitsland.

Sydney Mail, 5 mei 1915, blz.17

Zijkapel voor Onze-Lieve-Vrouw van Thuyne, Sint-Maartenskathedraal, Ieper. [DVA]

In het interieur van de kathedraal bevinden zich vele echo’s van de oorlog, oude en moderne. Foto’s aan de achterkant van het altaar tonen de vernielde kathedraal en de heropbouw. De tombes naast het koor zijn de originelen die van de granaten gered zijn. Een zijkapel werd toegewijd aan de beschermvrouwe van Ieper, Onze-Lieve-Vrouw van Thuyne, waarbij een ‘thuyne’ een soort versterkt fort is. Een altaarscherm met rijk versierd houtsnijwerk toont beelden uit 1383 toen de Engelse bisschop, Spencer van Norwich, een leger leidde dat Ieper bezette om de bloeiende handel in laken te onderdrukken die zwaar concurreerde met Engels laken uit East Anglia. Onze-Lieve-Vrouw staat in het midden van het scherm met het kind Jezus en wordt beschermd door een ‘tuyne’, terwijl andere taferelen de bezetting uitbeelden. Naar verluidt behoedden vurige gebeden aan Onze-Lieve-Vrouw de stad van stoutmoedige aanvallen door de Engelsen en andere Vlaamse troepen:

In Ieper geloofde men dat de stad gered was door de tussenkomst van de maagd Maria, haar beschermheilige. In de Sint-Maartenskathedraal plaatsten de bewoners een beeld van Notre Dame-de-Thuine, ofwel Onze-Lieve-Vrouw van de omheining, een zinspeling op de sterke doornhaag die de vijand tot staan bracht. Een kerkdienst die elk jaar op de eerste zondag in augustus wordt gehouden ter herdenking van de bezetting, werd ‘Thuindag’ genoemd, of dag van de omheining.

George W T Ormond, Bruges and West Flanders, 1906
http://www.gutenberg.org/files/18670/18670.txt

Altaarscherm in de zijkapel van Onze-Lieve-Vrouw van Thuyne, Sint-Maartenskathedraal, Ieper. [DVA]

Onze-Lieve-Vrouw van Thuyne, altaarscherm in de zijkapel van Onze-Lieve-Vrouw van Thuyne, Sint-Maartenskathedraal, Ieper. [DVA]

Detail van het altaarscherm in de zijkapel van Onze-Lieve-Vrouw van Thuyne, Sint-Maartenskathedraal, Ieper, met een voorstelling van de Engelse bezetting van Ieper in 1383. [DVA]

Detail van het altaarscherm in de zijkapel van Onze-Lieve-Vrouw van Thuyne, Sint-Maartenskathedraal, met een voorstelling van de processie die het beeld van Onze-Lieve-Vrouw langs de stadsmuur van Ieper draagt. De processie bedankte Onze-Lieve-Vrouw voor het verhoren van de gebeden van de mensen uit Ieper voor de beëindiging van de Engelse bezetting in 1383. [DVA]

Op een muur onder het orgel in het noordelijk dwarsschip bevindt zich een gedenkteken voor ongeveer een miljoen Britse soldaten en soldaten van het Britse Rijk die tijdens de Eerste Wereldoorlog gesneuveld zijn. Dit is één van de ‘cathedral tablets’, gedenkplaten van de Commonwealth War Graves Commission, die in kathedralen in de kathedraalsteden in Frankrijk en België werden geplaatst, waar Britse troepen tijdens de Eerste Wereldoorlog gestationeerd waren. Zo zijn er vijf in België: in Brussel, Mechelen, Bergen, Antwerpen en Ieper. Ze werden in deze openbare ruimtes geplaatst om de plaatselijke bevolking op de bijdrage en opoffering van het Britse Rijk te wijzen ter overwinning van Duitsland. Het is merkwaardig dat het opschrift in de Sint-Maartenskathedraal in het Engels en in het Latijns is. In Frankrijk zijn deze gedenkstekens in het Engels en in het Frans, waarbij de Franse taal, naar men aanneemt, gebruikt werd uit respect voor de plaatselijke taal. Aangezien België officieel een drietalig land is –Nederlands, Frans en Duits – was het misschien te moeilijk om rekening te houden met drie vertalingen!

De gedenkplaat van de Commonwealth War Graves Commission in de Sint-Maartenskathedraal. Ieper. [DVA]

De ‘last fugitives at Ypres’ , laatste vluchtelingen uit Ieper, steken op 28 april 1915 de Grote Markt over. [Foto Anthony, Ieper, Stedelijke Musea, Ieper]