België 1917: De Derde Slag om Ieper

Ieper, de Menenpoort

De Menenpoort bij middernacht

In de jaren ‘20 en ‘30 hadden meer Australiërs nauwe verbanden met de slagen rond Ieper dan rond Gallipoli. Alle vijf divisies van het Australische leger, bijna 80.000 man, vochten tussen juni en november 1917 bij Ieper. Tijdens die maanden verloren meer dan 12.000 mannen het leven en werden nog eens duizenden gewond, een totaal dat ver boven de opgelopen slachtoffers bij Gallipoli lag tussen april en december 1915. Van deze doden in België zijn er meer dan 6.000 met hun namen op de Menenpoort gegraveerd, een groter aantal dan diegenen die gegraveerd zijn op de Lone Pine Memorial voor de vermisten. Alles bij elkaar tastten deze vreselijke slagen in België het algemene bewustzijn aan op een manier die nu veelal vergeten is.

Opening in het dak, Menenpoort. [DVA]

De tijdelijke vaten met vers water naast de Menenpoort eind 1914, waar de lokale bevolking hun drinkwater moest halen, omdat er tyfus was uitgebroken vanwege het vervuilde water van het nabijgelegen meer. [Foto Anthony, Ieper, Stedelijke Musea, Ieper]

Een Australiër die erg aangedaan was door de doden van de Menenpoort was oorlogsschilder kapitein Will Longstaff. Longstaff die toen in Engeland woonde, was bij de onthulling van het monument en hij beweerde dat hij die avond niet kon slapen. Toen hij naar het Monument ging en daar in het donker rondliep, had hij een visioen van de soldaten die tijdens de oorlog door de Menenpoort hadden gemarcheerd, op weg naar de frontlinie. Dit visioen bracht hij over op een groot linnen doek dat soldaten als geesten toont die uit de grond voor de Menenpoort rijzen en in de richting bewegen van de Meense weg, Hooge, Zonnebeke, Broodseinde en Passendale. Men beweert dat hij het tafereel in één sessie schilderde, terwijl hij nog onder de psychische invloed was van zijn visioen. In een ander verhaal werd hij beïnvloed was door een Engelse dame die tijdens de oorlog zonen had verloren en hem vertelde, terwijl ze ‘s avonds samen buiten liepen, dat ze ‘haar dode jongens om haar heen kon voelen’.

Menin Gate at Midnight, Will Longstaff, 1927. [olie op linnen, AWM ART09807]

Het schilderij was direct een succes en kreeg zelfs een privé schouwing op Buckingham Palace door koning George V en zijn familie. Nadat het te bezichtigen was geweest in grote Britse steden, werd het door de Engelse aristocraat Lord Woolvington gekocht en aan de Australische regering en bevolking geschonken. Het werd naar Australië verscheept en snel toegevoegd aan de groeiende kunstverzameling van het te bouwen Australian War Memorial. Ook in Australië vonden de spookachtige figuren van de Menenpoort weerklank bij meer dan een miljoen Australiërs die Longstaff’s visioen kwamen delen toen het schilderij in 1928-29 een rondreis deed. Naast het schilderij werd een op grote schaal nagemaakte Menenpoort tentoongesteld, die aan Australië geschonken werd door de architect van het monument, Sir Reginald Bloomfield. De Australian High Commission in Londen had met de Imperial War Graves Commission over de maquette onderhandeld, met het argument dat het merendeel van de Australiërs het monument niet zelf konden komen bezoeken:

Het [de maquette] zou de familieleden van meer dan 6.000 vermiste Australiërs, wiens namen op het eigenlijke monument staan, de mogelijkheid geven om de maquette te zien en om te waarderen wat er door uw Commissie gedaan is om de namen en de herinnering van hun gevallen verwanten te vereeuwigen en te eren.

Brief van Australian High Commission, Londen, aan Imperial War Graves Commission, 1927, 13/1/43, AWM 93

De maquette van de Menenpoort, gemaakt door de architect, Sir Reginald Bloomfield, die aan Australië geschonken werd door de Imperial War Graves Commission. Naast deze maquette werd Will Longstaff’s ‘Menin Gate at Midnight’ tentoongesteld tijdens een rondreis in Australië in de late jaren’20. [AWM H13579]

Toen de Australiërs dus de ‘Menin Gate at Midnight’ kwamen bekijken konden ze met behulp van Bloomfield’s maquette zien hoe de poort er aan alle kanten uit zag en met de speciale lijst van de Australian War Memorial, konden ze precies de plaats van het paneel zien waarop de naam van hun geliefde of vriend herdacht werd. Later werden reproducties van het schilderij aan de deur verkocht door verkopers die voor de Australian War Memorial werkten. Ze leerden een tekst uit het hoofd, waaronder Plumer’s woorden, Hij wordt niet vermist – hij is hier.

Avondzon, Menenpoort, Ieper. [DVA]